Mescid-i Nebevî, Peygamber ﷺ tarafından inşa edilen ilk mescitten günümüzdeki genişletmelere ve avlulara kadar, birbirini izleyen inşaat çalışmalarıyla büyümüştür.
H. 1 (M. 622)
Peygamber ﷺ, Rebiülevvel ayında, iki yetim olan Sehl ve Süheyl'e ait hurma kurutma alanında mescidin inşasına başladı; ilk temel taşını koydu ve sahabelerle (r.a.) birlikte çalıştı. İnşaat Şevval ayında (M. 623 Nisan) tamamlandı. İlk mescidin taş temeli, kerpiç duvarları, hurma kütüğünden sütunları ve kıble tarafının üzerinde hurma dallarından bir çatısı vardı. Üç kapısı bulunuyordu; kıble Kâbe'ye çevrildikten sonra güney kapısı kapatıldı ve kuzeyde bir kapı açıldı.
H. 7 (M. 628)
Hayber'den dönüşün ardından mescid, kıble tarafı hariç her yönde genişletilerek yaklaşık 100'e 100 zira, yani yaklaşık 2.433 metrekarelik kare bir alana ulaştı. Duvarları yaklaşık 74 santimetre kalınlığında ve 3,45 metre yüksekliğindeydi.
H. 17 (M. 638)
Hz. Ömer bin Hattab (r.a.), çevredeki evleri satın aldıktan sonra mescidi batıya, güneye ve kuzeye doğru genişletti; doğu tarafında Peygamber'in ﷺ eşlerinin (r.a.) odaları bulunuyordu. Mescit 140'a 120 zira, yaklaşık 4.088 metrekare büyüklüğe ulaştı ve çatısı yaklaşık 5,4 metre yüksekliğindeydi. Zemini Vadi Akik'ten getirilen küçük taşlarla kaplandı; kuzey, doğu ve batı duvarlarının her birinde ikişer kapı olmak üzere toplam altı kapısı vardı.
H. 29-30 (M. 649-650)
Hz. Osman bin Affan (r.a.), H. 29 Rebiülevvel ayından H. 30 Muharrem ayına kadar mescidi kendi parasından 10.000 dirhem harcayarak yeniden inşa ettirip genişletti. Mescit yaklaşık 170'e 130 zira, yani yaklaşık 5.378 metrekare büyüklüğe ulaştı; duvarları kesme taş ve kireç sıvayla, sütunları ise kurşuna yerleştirilmiş demir çubuklarla güçlendirilmiş yontma taşlarla yapıldı ve çatısında tik ağacı kullanıldı. Altı kapı aynı kaldı.
H. 88-91 (M. 706-710)
Emevî yönetimi, Medine valisi Ömer bin Abdülaziz (rahmetullahi aleyh) döneminde, M. 706 ile 709 yılları arasında mescidi genişletti; çevredeki evleri satın alarak Peygamber'in ﷺ eşlerinin (r.a.) odalarını, Peygamber'in ﷺ defnedildiği oda da dâhil olmak üzere, mescide kattı. Kesme taş duvarlar, dört köşe minaresi ve ilk içi boş mihrap eklendi; genişlemenin yaklaşık 2.369 metrekare olduğu tahmin edilmektedir. Çalışmaları Salih bin Keysân (rahmetullahi aleyh) denetledi; çalışmaların H. 91'de (M. 710) sona erdiği bir kitabede kaydedilmiştir. Bir rivayete göre Emevî yönetimi Bizans imparatorundan usta zanaatkârlar istedi; imparator altın, kırk yük mozaik ve yüz zanaatkâr gönderdi. Âlimler, malzemelerin bir kısmının Şam'daki Emevî Camii'ne gitmiş olabileceğini düşünüyor.
H. 160-165 (M. 777-782)
H. 160'ta Medine'ye yaptığı hac ziyareti sonrasında Abbâsî yönetimi kuzeye doğru bir genişletme yapılmasını emretti; çalışma H. 161 veya 162'de başlayıp H. 165'te tamamlandı. Mescit yaklaşık 9.309 metrekareye ulaştı ve 290 sütunu vardı. Kıble duvarının alt kısmı mermerle kaplandı; üst kısmındaki altın parçalar uzaktan mozaik gibi görünüyordu. Sonrasında kapı sayısına ilişkin kayıtlar farklılık gösterir: Medine Ansiklopedisi 24 kapı olduğunu bildirirken diğer kaynaklarda 20 veya 19 kapı olduğu belirtilir.
H. 654-668 (M. 1256-1270)
H. 654 Ramazan ayının 1'inde (M. 1256, 22 Eylül) çıkan yangın mescide büyük zarar verdi. Son Abbâsî halifesi malzeme gönderdi, ancak Bağdat'ın düşmesi çalışmaları durdurdu; daha sonra Memlük sultanları çalışmaları devraldı. Dört ana kapısı bulunan ön bölüm M. 1259-60'ta tamamlandı; yeniden inşanın tamamı H. 668'de (M. 1269-70) bitirildi. Memlükler döneminde eski kapıların çoğu kapatıldı; ana kapı olarak Cebrail Kapısı, Kadınlar Kapısı, Selam Kapısı ve Rahmet Kapısı kaldı.
H. 886-890 (M. 1481-1485)
H. 886 Ramazan ayının 13'ünde (M. 1481, 5 Kasım) güneydoğu minaresine yıldırım düştü; ardından çıkan yangın iki çatıyı, minberi ve Peygamber'in ﷺ hücresini çevreleyen parmaklığı yok ederken sütunların çoğuna zarar verdi. Mısır Memlük Sultanı Kayıtbay (rahmetullahi aleyh) işçiler ve malzemeler gönderdi; onarım ve süsleme H. 888'de (M. 1483) tamamlandı, son rötuşlar H. 890'a kadar sürdü. Mescit yaklaşık 9.429 metrekareye ulaştı; Peygamber'in ﷺ hücresinin üzerine daha büyük bir kubbe, Selam Kapısı tarafına ise iki kubbe yapıldı. Selam Kapısı ile Rahmet Kapısı arasına bir medrese ve ribat inşa edildi.
H. 938-947 (M. 1531-1540)
Kanuni Sultan Süleyman (rahmetullahi aleyh) döneminde İstanbul'dan gönderilen mühendisler ve zanaatkârlar, H. 938 ile 947 yılları arasında mescidi onardı. Osmanlı dönemindeki yeniden inşa çalışmalarıyla mescide kuzeybatıda Mecidiye Minaresi, güneybatıda Selam Kapısı Minaresi ve batıda Rahmet Kapısı Minaresi eklendi. Selam Kapısı Minaresi, H. 706'da (M. 1306-07) Muhammed bin Kalavun'un (rahmetullahi aleyh) yaptırdığı minareye dayanır.
1817-1837
Sultan II. Mahmud (rahmetullahi aleyh), Peygamber'in ﷺ hücresinin üzerine yeni bir taş kubbe yaptırdı; kubbenin üzerini kurşunla kaplatıp yeşile boyattı. Bu, bugün bilinen Yeşil Kubbe'dir.
1849-1861
Osmanlı Sultanı Abdülmecid I (rahmetullahi aleyh), Harem şeyhi Davud Paşa'nın (rahmetullahi aleyh) mescidin yaklaşık dört yüzyıldır bütünüyle onarılmadığını bildiren yazısının ardından, 1849'un sonlarında mescidin yeniden inşa edilmesine karar verdi. Abdülhalim Efendi (rahmetullahi aleyh), o yıl Mekke'de vefat etmeden önce inşaat komisyonuna başkanlık etti; ardından görevi Mehmed Raif Paşa (rahmetullahi aleyh) devraldı. İnşaat H. 1267'de (M. 1851) başladı ve H. 1277'ye (M. 1861) kadar sürdü; çalışma yaklaşık on iki ila on üç yıl aldı. Yeniden inşa edilen mescit yaklaşık 10.939 metrekare büyüklüğündeydi; mermer zemin, 327 sütun, siyah bazalt duvarlar ve ahşap çatının yerini alan kubbelerle donatıldı. Yenilenen beş kapısı Selam Kapısı, Rahmet Kapısı, Kadınlar Kapısı, Cebrail Kapısı ve yeni Mecidi Kapısı'ydı. Hattat Abdullah Zühdî (rahmetullahi aleyh), mescidin dört bir yanına yaldızlı sülüs yazılar yazmak için üç yıl çalıştı. Sultan, revakların kuzeyine Kur'an mektepleri ve depolar da ekletti.
1949-1955
Kral Abdülaziz (rahmetullahi aleyh), H. 1368'de (M. 1949) ilk Suudi genişletme projesini duyurdu; yıkım H. 1370'te başladı ve çalışmalar H. 1375'te (M. 1955), Kral Suud (rahmetullahi aleyh) döneminde tamamlandı. Genişletme, Osmanlı yapısının güney kısmı korunarak kuzeye, doğuya ve batıya doğru yapıldı. 6.000 metrekareden fazla alan eklendi ve mescit, revakla birbirinden ayrılan iki avlusuyla yaklaşık 16.300 metrekareye ulaştı. Sivri kemerleri betonarme sütunlar taşıyordu; 232 yuvarlak sütunun bronz başlıkları, bitki motifleriyle süslenmiş ahşap bir tavanı vardı. 72 metre yüksekliğindeki iki minare toplam minare sayısını dörde, kapı sayısını ise ona çıkardı. Genişletmede önceki kapılar korundu ve Kral Abdülaziz Kapısı, Kral Suud Kapısı, Osman Kapısı, Ömer Kapısı ve Sıddık Kapısı eklendi.
1975-1977
Kral Faysal (rahmetullahi aleyh) döneminde, mescidin batısındaki alan temizlenip gölgelendirildi ve H. 1395'te (M. 1975) 35.000 metrekarelik bir namaz alanı hâline getirildi; daha sonra 5.550 metrekare daha eklenerek alan yaklaşık 40.550 metrekareye çıkarıldı. Kral Halid (rahmetullahi aleyh) döneminde, güneybatıdaki Sûk el-Kumaşa çarşısında çıkan yangının ardından H. 1397'de (M. 1977) 43.000 metrekarelik ek bir alan temizlenip gölgelendirilerek avluya dönüştürüldü.
1984-1994
Kral Fehd bin Abdülaziz (rahmetullahi aleyh), ikinci Suudi genişletmesinin temel taşını 2 Kasım 1984'te (H. 1405) koydu; çalışma H. 1414'te (M. 1993-94) tamamlandı. Yeni 82.000 metrekarelik yapı, eski mescidi kuzeyden, doğudan ve batıdan çevreleyerek mescidin kendi alanını yaklaşık 98.500 metrekareye çıkardı. Avlularla birlikte kapasite 650.000 kişinin üzerine çıktı ve yoğun zamanlarda 1 milyona kadar ulaştı. Zemin katta bakır başlıklı, mermer kaplı 2.028 sütun ve her biri 18 metre genişliğinde 27 açılır kapanır kubbe bulunur. Yaklaşık 104 ila 105 metre yüksekliğindeki altı yeni minare, toplam minare sayısını ona çıkardı. Genişletme kapsamında Ömer Kapısı, Osman Kapısı, Mecidi Kapısı ile Kral Abdülaziz Kapısı ve Kral Suud Kapısı mescide dâhil edildi. Yedi ana girişin her birine bitişik beşer kapı bulunur ve numaralandırılmış 41 giriş kaydedilmiştir.
2012-günümüz
Kral Abdullah (rahmetullahi aleyh), üçüncü Suudi genişletmesinin temel taşını 24 Eylül 2012'de (H. 1433) koydu; İki Kutsal Caminin Hizmetkârı Kral Selman, projenin tamamlanmasını emretti. Çatılı yapılar ve avlular dâhil planlanan alan 1.020.500 metrekaredir ve kapasite yaklaşık 1,8 milyon kişiye çıkar. Genişletme kapsamında avluların 143.000 metrekarelik bölümünü gölgeleyen 250 şemsiye bulunur.
Hac ve Umre Bakanlığı, bugün mescidin 100 kapısı, avlularının ise 40 kapısı bulunduğunu bildiriyor.
